अन्तर्वार्ता/विचारआइतबार, चैत्र २८, २०७२

‘वनस्पति ऐनले समृद्धिमा योगदान दिनेछ’

हिमालखबर

स्थापनाको ५६ औं वर्षका अवसरमा २९ चैतमा वनस्पति दिवस मनाइरहेको वनस्पति विभागका महानिर्देशक राजदेवप्रसाद यादव भन्छन्, “वनस्पति ऐनको अभावमा संरक्षणमै समस्या परिरहेको छ ।”

Rajdev yadav1नेपालमा पाइने वनस्पतिको विश्वव्यापी महत्व के कति छ ?
नेपालमा फूल फुल्ने र नफुल्ने गरी ११ हजारभन्दा बढी वनस्पति प्रजातिको पहिचान भइसकेको छ । फूल फुल्ने वनस्पति मात्र ५ हजार ५०० भन्दा बढी छन् ।

विश्वको कुल भूभागको ०.१ प्रतिशत क्षेत्रफल ओगटेको नेपालमा वानस्पतिक विविधता भने ३.२ प्रतिशत रहेको छ । यो भनेको उल्लेख्य विविधता हो । हामी विश्व जैविक विविधताको २५ औं स्थानमा छौं । तीमध्ये पनि नेपालमा मात्र पाइने ३२० भन्दा बढी फूल फुल्ने रैथाने प्रजाति छन् । यी लगायत लेउ, झ्याउ, उन्यू आदिको विविधता पनि उल्लेख्य रहेको छ । सानो भौगोलिक क्षेत्रफल भए तापनि भौगोलिक र हावापानीको विविधताले नेपाल वानस्पति विविधताको क्षेत्रमा विश्वमा सम्पन्न छ ।

वनस्पति संरक्षणमा नेपालका प्रमुख चुनौती के के हुन् ?
नेपालका वनस्पतिहरू घरेलु औषधिको रुपमा परम्परागत तरीकाले प्रयोग हुँदै आएका छन् । तर हालका दिनमा जडीबुटीहरूको बढ्दो विश्वव्यापी माग र व्यापारले गर्दा जंगली वासस्थानबारे संकलन गरी निर्यात चलन बढिरहेको छ । ती निर्यातजन्य जडीबुटीहरूको खेती नगरिनु र जंगलबाट अनियन्त्रित र जथाभावी रुपले संकलन गरी बिक्री गर्नु नै आजको सन्दर्भमा प्रमुख चुनौती हो यिनीहरूको संकलन कार्यको लागि वन ऐन २०४९ र वन नियमावली २०५१ द्वारा नियमन हुँदै आएको तथापि दुर्लभ, लोपोन्मुख र संकटापन्न वनस्पतिहरूको संरक्षणको लागि विशेष ऐन र नियमहरूको खाँचो छ ।

मुलुक संघीय भइसकेको अवस्थामा वनस्पति स्रोतको संरक्षण र सम्बर्द्धन सहजीकरण गर्ने समयसापेक्ष ऐन नियमको आवश्यक छ । यस बाहेकका देशभरिमा वनस्पतिहरूको अध्ययन अनुसन्धानको लागि हाल तीन वटा केन्द्रीय कार्यालय र ७ वटा जिल्ला कार्यालय मात्र र त्यसमा कार्यरत जनशक्ति पनि न्यून रहेको छ ।

यो पनि हाम्रो लागि चुनौतीको विषय हो संरक्षण तथा औषधीय प्रयोगको लागि हामीलाई अध्ययन अनुसन्धानको लागि प्राप्त हुने वार्षिक बजेट पनि न्यून रहेकोले पर्याप्त काम गर्न कठिनाइ छ ।

नेपालको जेठोमध्येको एक वनस्पति विभागले अहिलेसम्म वनस्पति ऐन नपाउनुको कारण के हो ?
नेपालका वनस्पतिहरूको संकलन पहिचान र जडीबुटी निकासीमा सहयोग पु¥याउने उद्देश्यसाथ १९९४ सालमा वनस्पति फाँट स्थापना भएको हो । सोही फाँट विभिन्न आरोह तथा अवरोह हुँदै २०१६ सालमा वनस्पति विभागको स्थापना भएको हो । धेरै पुरानो विभाग भए तापनि हालसम्म ऐन नहुनु हाम्रो यथार्थ हो । यसको लागि विगतका वर्षहरूमा हामीले ऐनको मस्यौदा तयार गरी विभिन्न समयमा ऐन बनाउन कोशिश गर्दै आइरहेका छौं ।

हालसालै पनि वनस्पति स्रोत विधेयक २०७२ तयारी गरी संसद्मा पेश गरिसकेको अवस्था छ । प्रस्तावित विधेयकमा राष्ट्रिय वनस्पति उद्यान, राष्ट्रिय हर्वेरियम तथा वनस्पति प्रयोगशाला सम्बन्धी व्यवस्था प्रस्ताव गरिएको छ । यस बाहेक वनस्पतिको अध्ययन अनुसन्धान नेपाल फ्लोरा अभिलेख सम्बन्धी व्यवस्था प्रस्ताव गरिएको छ । यस पटक वनस्पति स्रोत ऐन बन्नेमा हामी आशावादी छौं ।

ऐनको अभावमा के–कस्ता समस्या भोग्नु परिरहेको छ ?
वनस्पति ऐन नहुँदा वनस्पतिहरूको अध्ययन अनुसन्धानमा स्पष्ट मार्ग निर्देशन हुनसकेको छैन । अध्ययन अनुसन्धान गरी वनस्पति स्रोतको दिगो सदुपयोग गरेर नेपाललाई आर्थिक योगदान दिन सकिने प्रचुर सम्भावना छ । तर यसलाई हामीले अगाडि बढाउन सकिरहेका छैनौं ।

त्यसैगरी नेपाल सरकारले सन् २०२० सम्ममा नेपालका वनस्पतिहरूको अभिलेख नेपाल फ्लोरा प्रकाशन गर्ने लक्ष्य लिएको छ । ऐन आएपछि सो काम गराउन मार्ग यथेष्ट हुन्छ । त्यस बाहेक वनस्पति र जडीबुटीहरूको अनियन्त्रित संकलन बिक्रीविवरण सहजीकरण गरिनेछ । वनस्पति उद्यानहरूमा परस्थानीय र स्वस्थानीय संरक्षणमा पनि ऐनले सहयोग गर्नेछ ।

यस्तो अवस्थामा वनस्पति दिवस मनाइरहनुको कतिको सान्दर्भिक छ ?
वनस्पति दिवस हरेक वर्ष २९ चैतका दिन वनस्पति विभाग स्थापनाको संस्मरणार्थ मनाउन थालिएको १७ वर्ष भइसकेको छ । हाम्रो विभाग स्थापना भएको ५६ वर्ष भइसकेको छ । ऐन नियमहरूद्वारा स्पष्ट नियम नभए पनि नेपाल सरकार वन तथा भू–संरक्षण मन्त्रालयले निर्दिष्ट गरेको काम अनुसार वानस्पतिक स्रोतको संरक्षण, सम्बर्द्धन र अभिलेखन कार्य गरेको ६ दशक भइसकेको छ ।

हामीले शोध र अनुसन्धानद्वारा प्राप्त गरेको ज्ञान जनतासमक्ष पुर्‍याउने हेतु पनि यो दिवसलाई हामीले अवसरको रुपमा लिएका छौं । विज्ञानको भाषालाई सर्वसाधारणले बुझ्ने र उपयोग गर्न सक्ने, प्रविधिमा भएको विकासलाई जनतामा समर्पण गर्ने र यस्तो राष्ट्रिय महोत्सव मार्फत विभिन्न निकायमा कार्यरत वा अवकाश प्राप्त वनस्पति विज्ञहरुको प्रयासलाई कदर गर्दै सम्मान गर्नाले युवा पुस्तालाई पनि यस क्षेत्रमा रोजगारी लिन आकर्षित गर्छ ।

यही कुरा जनता, वनस्पतिवज्ञहरु, जडिबुटी तथा गैर काष्ठ व्यवसायी तथा यस क्षेत्रमा चासो राख्ने समस्त वर्गमा समर्पण गर्ने दिनको रुपमा दिवस मनाउन गइरहेका छौं ।

प्रतिकृया दिनुहोस

हिमालखबर जनमत

नयाँ सरकारको नेतृत्व कुन पार्टीले गर्नुपर्छ?

परिणाम हेर्नुस्

Loading ... Loading ...