रमझमसोमबार, आषाढ २७, २०७३

‘ओटेयर’ कियोरोस्तामी

रविन गिरी

abbas४ जुलाईमा इरानी चलचित्र निर्देशक अब्बास कियोरोस्तामी (७६) बितेको खबर सुन्नेबित्तिकै धेरैले कोकोर गाउँका बालक अहमद सम्झिएको हुनुपर्छ, जो भूलवश आफूसँग आइपुगेको साथीको नोटबूक फर्काउन चिन्तित छ । नोटबूक नभएकै कारण साथी कक्षाबाट निकालिने डरले सताइएको उसलाई साथीको घर भने थाहा छैन ।

‘ह्वेयर इज द फ्रेण्ड्स होम ?’ सन् १९८७ मा बनाएको यही चलचित्रले कियोरोस्तामीले बाँकी विश्वको ध्यान आफूतर्फ खिचेका थिए, र सँगसँगै इरानी फिल्मको हैसियत बताइदिएका थिए ।

सन् १९७९ मा आयोतुल्लाह खोमेनी नेतृत्वको इस्लामिक विद्रोहपछि इरान पूर्णतः धार्मिक देश बन्यो । लगत्तै शुरु भएको सांस्कृतिक क्रान्तिले चलचित्रलाई वेश्यावृत्तिको नजिक ठान्यो । राजनीतिक स्वतन्त्रतामा रमाइरहेका इरानका थुप्रै साहित्यकार, चलचित्रकर्मी र बौद्धिक पश्चिमी मुलुकतर्फ पलायन हुन थाले । तर, कियोरोस्तामी देशभित्रै बसे ।

धार्मिक अन्धवादमा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको कुरा गर्नु भगवानको निन्दा गर्नुसरह मानिन्छ । ‘बालमनोविज्ञानबाटै समाजका विषमता देखाउने’ रहर नभई सेन्सर छल्ने बाध्यताकै उपज थियो । त्यसैले कियोरोस्तामी मात्र होइन, ‘चिल्ड्रेन अफ हेभेन’ (मजिद मजिदी) को ‘अ सेपरेशन’ (असगर फरहादी) देखि नयाँ पुस्ता समेत यही पथमा हिंड्न बाध्य भए/छन् ।

Where_Is_the_Friends_Homeतर राजनीतिक, धार्मिक, आर्थिक र सेन्सरलगायतका सीमितताबीच पनि इरानी चलचित्र किन विशेष लाग्छन् ? अधिकांश इरानी चलचित्र किन मुटु छुँदै जान्छन् ? के विशिष्ट सिर्जनाका लागि निरंकुशता आवश्यक छ ? यस्ता आम प्रश्नको उत्तर दिने जीवित आधिकारिक व्यक्ति कियोरोस्तामी नै थिए । किनकि आज विश्वमा इरानी चलचित्रको जुन सुवास फैलिएको छ, त्यसको पहिलो माली उनी नै थिए ।

व्याकरणप्रतिको विद्रोह
तेहरानमा जन्मिएका कियोरोस्तामीका बुबा पेन्टर थिए । त्यसैको प्रभावमा उनले फाइन आर्ट पढे । केही समय चित्रकला, ग्राफिक्स डिजाइनको काम पनि गरे । यो विधाले उनलाई टेलिभिजन विज्ञापनसम्म ल्यायो ।

सन् १९६० को दशकलाई इरानी फिल्मको ‘नयाँ लहर’ मानिन्छ । त्यही दशकको अन्त्यतिर १९६९ मा उनले इन्ष्टिच्यूट फर इन्टेलेक्चुअल डेभलपमेन्ट अफ चिल्ड्रेन एण्ड योङ अडल्ट्स खोले, जसको संरक्षक तत्कालीन इम्प्रेस् फराह थिइन् । यसबीचमा वृत्तचित्र र छोटा फिल्म बनाएका कियोरोस्तामीको पहिलो फिचर फिल्म भने ‘द रिपोर्ट’ (१९७७) थियो । यो फिल्ममा उनले कर अधिकृतमाथि लागेको घूसको आरोप र आत्महत्यालाई विषय बनाएका थिए ।

यी निर्देशकलाई अन्तर्राष्ट्रिय ख्याति दिलाउने कथा भने उही ‘कोकोर ट्रिलोजी’ नै थियो । ‘ह्वेर इज द फ्रेन्ड्स होम ?’ पनि यसैको पहिलो भाग थियो भने ‘लाइफ, एण्ड नथिङ मोर…’ र ‘थ्रु द ओलिभ ट्रिज’ मा कोकोरका कथा टुंगिएको थियो ।

कम्तीमा ३५ हजारको ज्यान जाने गरी १९९० मा इरानमा गएको ७.४ म्याग्निच्यूडको भूकम्पको पृष्ठभूमिमा खिचिएका पछिल्ला दुई फिल्मले फिल्म निर्माणको स्थापित व्याकरणप्रति एकखाले विद्रोह नै गरेको थियो । कथावाचनमा तथ्य र कल्पनाशीलताको यस्तो गजबको संयोजन यसअघि चलचित्रमा देखिएकै थिएन ।

‘टेष्ट अफ चेरी’ (१९९७) बाट कान्स फिल्म फेस्टिभलमा पाल्मा डोर उपाधि जितेका कियोरोस्तामीले लगत्तै’ द विन्ड विल क्यारी अस्’ बाट प्रसिद्धी कमाए । ‘टेन’ (२००२) मार्फत महिला ट्याक्सी ड्राइभरको आँखाबाट इरानको समाज नियाल्ने उनको प्रयासलाई खास प्रयोग नै मानियो ।

तर, कियोरोस्तामी स्वयं भने आफूले केही नयाँ आविष्कार नगरेको बताउँथे । “म मानिसका दैनन्दिनका जीवनशैली हेर्छु र कथा बुन्छु”, उनी भन्थे । अध्यात्म, दर्शन र कविताबाट फिल्मका कथा र संवाद भन्न सक्ने कियोरोस्तामीको खूबी वास्तवमै अद्भुत थियो ।

like someoneएउटा बिडम्बना
खोमेनी शासनपछि पनि मुलुक छाडेर नजानु आफ्नो जीवनको अहम् निर्णय ठान्थे, कियोरोस्तामी । कारण खोतल्दा भन्थे– तपाईं रुखलाई अर्को जमीनमा सार्न त सक्नुहुन्छ, तर त्यो रुखबाट पहिलेकै जस्तो मीठो फल पाउन सक्नुहुन्न । यो प्रकृतिको नियम हो । मलाई लाग्छ, यदि मैले देश छाडेको भए म पनि त्यही रुखजस्तै हुनेथिएँ ।

पछिल्लो समय फ्रान्समा अस्थायी बसोबास थालेका कियोरोस्तामीका पछिल्ला दुई चलचित्र ‘सर्टिफाइड कपी’ (२०१०) र ‘लाइक समवन इन लभ’ (२०१२) को पूरै सूटिङ इटाली र जापानमा भयो । कलाकार, प्राविधिक मात्र होइन, कथा पनि उतैका भए । कियोरोस्तामीको नाम सुन्नेवित्तिकै आउने इरानी गाउँ र गल्लीको वास्ना यी चलचित्रमा पाइएन । ‘कियोरोस्तामी आफूले भनेजस्तै बसाइ सरेको रुख भए’, धेरैले आलोचना पनि गरे ।

तर, धर्ती छाडेर जानुभन्दा धेरै पहिल्यै कियोरोस्तामी विश्वकै सर्वकालीन कथावाचक बनिसकेका थिए । नत्र अकिरा कुरोसावाजस्ता महान चलचित्रकर्मीले सत्यजीत रे जस्तै अर्को प्रतिभा दिएकोमा भगवानलाई धन्यवाद भन्ने थिएनन् ।

प्रतिकृया दिनुहोस

हिमालखबर जनमत

नयाँ सरकारको नेतृत्व कुन पार्टीले गर्नुपर्छ?

परिणाम हेर्नुस्

Loading ... Loading ...